कस्तो रहृयो प्रथम राष्ट्रपतिको २ हजार ६ सय ५६ दिन

काठमाडौं, कातिक १२ । संविधान सभाद्वारा निर्मित नेपालको संविधानको प्रावधानअनुसार मुलुकको दोस्रो राष्ट्रपतिमा विद्या भण्डारी निर्वाचित भएपछि प्रथम राष्ट्रपति डा.रामवरण यादव राष्ट्रप्रमुखको भूमिकाबाट निवृत्त हुँदैछन् । २०६५ साल साउन ८ गते राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएयता बुधबारसम्म यादव २ हजार ६ सय ५६ दिन राष्ट्रप्रमुखको भूमिकामा रहे ।
यो अवधिमा नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत विकास र नयाँ संविधान निर्माणको महत्वपूर्ण कार्यभार पूरा गर्न यादवले सुझबुझपूर्ण र परिपक्व भूमिका निर्वाह गरे । अबका दिनमा पूर्वराष्ट्रपतिका रूपमा यादवले निर्वाह गर्ने भूमिका स्वाभाविकरूपमा मुलुकका लागि अर्थपूर्ण रहनेछ । बितेको ७ वर्ष ३ महिनामा यादवले निर्वाह गरेको भूमिका र हासिल गरेको अनुभव भावी राजनीतिज्ञका लागि प्रेरणाको विषय हुनेछ इहिमालयन टाइम्स डटकममा समाचार छ ।

राष्ट्रपति बन्दाको पृष्ठभूमि

२०६५ साल जेठ १५ गते पहिलो संविaधानसभाले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको घोषणा गरेपछि पहिलो राष्ट्रपतिको निर्वाचनको तयारी सुरु भयो । नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन सभापति एवं पूर्वप्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला राष्ट्रपतिका स्वाभाविक दाबेदार थिए । सबैभन्दा ठूलो दल एकीकृत नेकपा माओवादीले असहयोग गरेपछि राष्ट्रपति निर्वाचन रोमाञ्चक मोडमा पुग्यो ।

संविधानसभामा मधेसकेन्द्रित दलहरूको उपस्थिति बलियो भएको सन्दर्भमा एमाओवादी उम्मेदवार रामराजाप्रसाद सिंहको विकल्पमा मधेसी अनुहारको खोजी कांग्रेसले ग-यो । त्यतिबेला कांग्रेस महामन्त्री रहेका यादवलाई अन्ततः राष्ट्रपति पदको उम्मेदवार बनायो । संसदीय अंकगणितका हिसाबले निकै कठिन मानिए पनि अन्तिम अवस्थामा यादवको पल्ला भारी रहृयो ।

विशेष गरेर मधेसमा हिंसात्मक आन्दोलन चलिरहँदा यादवले मधेस र पहाडबीचको सद्भाव जोगाउन देखाएको राजनीतिक क्रियाशिलता प्रशंसनीय थियो । सोही पृष्ठभूमिका कारण पनि मधेसकेन्द्रित दलहरू र नेकपा एमालेसमेतको समर्थन पाएर उनी गणतन्त्र नेपालको पहिलो राष्ट्रपति बन्न सफल भएका थिए ।

सहमतिका लागि सक्रियता

राजनीतिक भूमिकाका हिसाबले राष्ट्रपति पद संवैधानिक मात्रै छ । यद्यपि संक्रमणकालको अन्त्य गर्न शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणलाई टुंगोमा पु¥याउनु अत्यन्तै आवश्यक थियो । बेमेलको राजनीति मौलाउँदा र दलहरूबीच तीव्र ध्रुवीकरण हुँदा यादवले सधैँ समन्वयकारी भूमिका निर्वाह गरे ।

आफ्ना औपचारिक वक्तव्यहरूमा मात्रै होइन अनौपचारिक सक्रियतामा पनि उनले सहमति र सहकार्यको राजनीतिका लागि दलहरूलाई निरन्तर प्रेरित गर्दै आए । वरिष्ठ पत्रकार एवं राजनीतिक विश्लेषक पुरुषोत्तम दाहाल यादवले सही भूमिका निर्वाह नगरेको भए शान्ति प्रक्रिया र संविधान संकटमा फस्ने स्थिति भएको बताउँछन् ।

‘दलहरू आफ्नो स्वार्थका लागि जे पनि गर्न तयार थिए तर राष्ट्रपतिको रूपमा उहाँले एउटै मात्रै कुरालाई केन्द्रमा राख्नुभयो । त्यो हो सहमति,’ दाहालले हिमालय टाइम्ससँग भने । लामो राजनीतिक अभ्यासबाट आए पनि पदको गरिमा उचो राख्न निष्पक्ष भूमिका निर्वाह गर्न र सहमति निर्माण गर्न उनको भूमिका स्मरणीय रहने दाहाल बताउँछन् ।

नयाँ संविधानका उद्घोषक

आफ्नो कार्यकाल सकाएर निवृत्त हुँदै गर्दा यादवमा सबैभन्दा बढी कुनै कुराको खुसी छ भने त्यो नयाँ संविधान नै हो । गत असोज ३ गते संविधानसभा भवन नयाँ बानेश्वरबाट राष्ट्रप्रमुखका हैसियतमा यादवले जारी गरेको संविधानले नै अब मुलुक सञ्चालन हुनेछ । सामान्य किसानको छोरादेखि राष्ट्रप्रमुखको ओहोदासम्म पुगेका यादव युगौँसम्म नयाँ संविधानकै कारण स्मरणमा रहने पनि छन् ।

संविधानलाई बढीभन्दा बढी लोकतान्त्रिक, समावेशी र शासन उपयोगी बनाउन आफ्नो स्थानबाट उनले क्रियाशील भूमिका निर्वाह गरे । सातवर्षे कार्यकालको अवधिमा सधैँ प्रमुख राजनीतिक दलहरूलाई सहमति र सहकार्यको राजनीतिका लागि यादवले दिएको हौसला आफैँमा नयाँ संविधान निर्माणका लागि महŒवपूर्ण आधार बनेको थियो ।

सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता

अधिकांश औपचारिक समारोहहरूमा पुग्दा सबै जातजाति, भाषा, धर्म र वर्गका नेपालीको मनोभावना व्यक्त गर्दै यादवले आफूलाई सबैको एकताको केन्द्रका रूपमा उभ्याएका थिए । ‘हिमाल, पहाड, तराई, कोही छैन पराई’ भन्ने अभिव्यक्ति बारम्बार दोहो¥याएर यादवले सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउन प्रयत्न गरिरहे ।

आफ्नो कार्यकालमा यादव समाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकताका सन्दर्भमा अत्यन्तै सफल देखिएको वरिष्ठ पत्रकार हरिहर विरहीको बुझाइ छ । ‘मधेस आन्दोलनको समयमा पहाडे समुदायमा उहाँबारे सकारात्मक धारणा बढेको थियो । राष्ट्रपति भएपछि उहाँले सबै समुदायलाई सम्मान गर्दै आफू एकता र सामाजिक सद्भावको पक्षमा रहेको प्रमाणितसमेत गर्नुभयो’, विरहीले हिमालय टाइम्ससँग भने ।

विवादको एक झल्को

गणतन्त्र नेपालको पहिलो सरकारले तत्कालीन प्रधानसेनापति रुक्मांगत कटुवाललाई अपदस्थ गर्ने निर्णय ग¥यो । प्रधानसेनापति बर्खास्त गरेपछि खेलाबैला मच्चियो । दाहाल नेतृत्वको सरकारमा रहेका नेकपा एमाले, मालेलगायतका दलले सरकारकै निर्णयको आलोचना गरे । प्रतिपक्षमा रहेको नेपाली कांग्रेस सरकारको निर्णयको विरुद्धमा उभियो ।

यस्तो सन्दर्भमा आफू सेनाको परमाधिपतिसमेत रहेको तर्कसाथ यादवले सरकारद्वारा अपदस्थ गरिएका कटुवाललाई नै प्रधानसेनापतिको रूपमा काम गर्न पत्र दिए । यो प्रकरणमा यादवले निकै आलोचना खेपे । कतिपयले यादवको निर्णयको स्वागत पनि गरे । यद्यपि कार्यकालभरि नै यो घटना यादवका लागि सबैभन्दा विवादित घटनाको रूपमा रहृयो ।

अबको बाटो

राष्ट्रपतिको जिम्मेवारीबाट मुक्त भएपछि पनि यादवको भूमिका नेपाली राजनीतिमा स्वाभाविकरूपले रहने नै छ । यादवका निकटस्थहरूका अनुसार उनी सामाजिक संस्थामार्फत समाज सेवामा सक्रिय रहेर बाँकी जीवन व्यतित गर्न चाहन्छन् । सरकारले प्रथम राष्ट्रपतिका रूपमा यादवलाई आजीवन आवाससहितको सुविधा उपलब्ध गराउने निर्णय गरिसकेको छ । राष्ट्रप्रमुखका रूपमा देखिएको निर्विवाद छवि र सामाजिक सद्भावको पक्षपाती चरित्र भोलिका दिनमा पनि यादवबाट अपेक्षित छन् ।